Πώς τα troll και τα ψεύτικα προφίλ διαμορφώνουν την κοινή γνώμη
Κάποτε η προπαγάνδα γινόταν με αφίσες, εφημερίδες και τηλεόραση.
Σήμερα γίνεται με προφίλ χωρίς πρόσωπο, με σχόλια χωρίς όνομα και με συζητήσεις που πολλές φορές δεν είναι πραγματικές, αλλά σκηνοθετημένες.
Τα troll και τα ψεύτικα προφίλ δεν είναι απλώς μια ενοχλητική πλευρά του διαδικτύου.
Σε πολλές περιπτώσεις αποτελούν εργαλεία επιρροής, χειραγώγησης και ελέγχου της αφήγησης.
Και αυτό δεν είναι θεωρία συνωμοσίας.
Είναι κάτι που έχει καταγραφεί και αποκαλυφθεί παγκοσμίως.
Τι είναι πραγματικά ένα troll
Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι troll είναι κάποιος που απλώς προσβάλλει ή προκαλεί.
Η πραγματικότητα είναι διαφορετική.
Ένα troll δεν μπαίνει σε μια συζήτηση για να εκφράσει άποψη.
Μπαίνει για να ελέγξει τη συζήτηση.
Ένα troll συνήθως:
προκαλεί ένταση
διαστρεβλώνει όσα λένε οι άλλοι
αλλάζει το θέμα
επιτίθεται προσωπικά
δημιουργεί σύγκρουση
προσπαθεί να δείξει ότι πολλοί συμφωνούν
εμφανίζεται μαζί με παρόμοια προφίλ
Στόχος δεν είναι να κερδίσει την αντιπαράθεση.
Στόχος είναι να καταστρέψει τη συζήτηση.
Δεν είναι τοπικό φαινόμενο. Είναι παγκόσμιο
Τα τελευταία χρόνια έχουν αποκαλυφθεί οργανωμένες επιχειρήσεις trolling σε πολλές χώρες.
Έχουν καταγραφεί:
troll farms
δίκτυα bots
ψεύτικα «αυθόρμητα» κινήματα
συντονισμένες καμπάνιες σχολίων
επιχειρήσεις παραπληροφόρησης
ομάδες πολιτικής επικοινωνίας που χρησιμοποιούν ψεύτικους λογαριασμούς
Αυτή η πρακτική ονομάζεται διεθνώς astroturfing.
Δηλαδή, δημιουργείται η ψευδαίσθηση ενός αυθόρμητου κοινωνικού ρεύματος, ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται για οργανωμένη δράση.
Δεν προσπαθούν να πείσουν έναν άνθρωπο.
Προσπαθούν να δημιουργήσουν την αίσθηση ότι όλοι συμφωνούν.
Και στην Ελλάδα;
Πολλοί θεωρούν ότι αυτά συμβαίνουν μόνο στο εξωτερικό.
Όμως τα τελευταία χρόνια υπάρχουν και στην Ελλάδα δημοσιογραφικές αναφορές και διεθνείς εκθέσεις που περιγράφουν οργανωμένο διαδικτυακό trolling, συντονισμένες επιθέσεις και δίκτυα ανώνυμων λογαριασμών.
Έχουν αναφερθεί:
συντονισμένες επιθέσεις στο διαδίκτυο
μαζικά σχόλια κάτω από συγκεκριμένες αναρτήσεις
προσπάθειες διαμόρφωσης κοινής γνώμης
στοχοποίηση δημοσιογράφων και επικριτών
ψεύτικα προφίλ που χρησιμοποιούνται για απαξίωση προσώπων
οργανωμένες μορφές διαδικτυακής προπαγάνδας
Το ζήτημα δεν είναι ποιος το κάνει.
Το ζήτημα είναι ότι ο μηχανισμός υπάρχει.
Και από τη στιγμή που υπάρχει, επηρεάζει άμεσα τον δημόσιο διάλογο.
Πώς λειτουργεί
Η διαδικασία είναι απλή αλλά αποτελεσματική.
Δημιουργούνται πολλά ψεύτικα προφίλ.
Μπαίνουν σε συζητήσεις κάτω από άρθρα ή αναρτήσεις.
Προκαλούν αντιδράσεις και συναισθηματική ένταση.
Δημιουργούν την εντύπωση μαζικής συμφωνίας.
Στοχοποιούν συγκεκριμένα πρόσωπα.
Απομακρύνουν τη συζήτηση από το ουσιαστικό θέμα.
Κουράζουν όσους προσπαθούν να μιλήσουν σοβαρά.
Μετά από λίγο, οι σοβαρές φωνές αποχωρούν.
Και αυτό που μένει είναι θόρυβος.
Και όταν μένει μόνο θόρυβος, η κοινή γνώμη δεν διαμορφώνεται από επιχειρήματα, αλλά από ένταση.
Η πιο επικίνδυνη παράμετρος: όταν δημιουργείται όχλος
Υπάρχει όμως και ένα πιο ύπουλο επίπεδο.
Δεν είναι όλοι όσοι συμμετέχουν σε αυτές τις επιθέσεις πληρωμένα troll.
Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η πραγματική δύναμη του μηχανισμού.
Τα troll δεν λειτουργούν μόνο ως επιτιθέμενοι.
Λειτουργούν ως πυροδότες.
Ξέρουν πώς να ενεργοποιήσουν ανθρώπους που ήδη έχουν μια άποψη, μια ένταση ή μια προκατάληψη.
Και τους σπρώχνουν ένα βήμα πιο πέρα.
Μπορεί να στείλουν προσωπικά μηνύματα:
«Κοίτα τι λέει αυτός για σένα»
Ή να δημοσιεύσουν κάτι που είναι σχεδιασμένο να προκαλέσει μια συγκεκριμένη ομάδα.
Δεν στοχεύουν όλους.
Στοχεύουν αυτούς που θα αντιδράσουν.
Ένα σχόλιο γίνεται σπίθα.
Και η ομάδα γίνεται φωτιά.
Άνθρωποι που υπό φυσιολογικές συνθήκες θα εξέφραζαν απλώς μια άποψη,
καταλήγουν να συμμετέχουν σε επιθέσεις, χλευασμό ή ακραίες συμπεριφορές.
Χωρίς να καταλάβουν ότι κάποιος άλλος άναψε τη φωτιά.
Ένα ακόμη επίπεδο: οι «πασαδόροι»
Υπάρχει και ένα τρίτο είδος, ακόμη πιο ύπουλο.
Δεν επιτίθεται.
Δεν προκαλεί.
Δεν φαίνεται εχθρικό.
Φαίνεται να είναι με το μέρος σου.
Είναι τα προφίλ που εμφανίζονται για να σε «υπερασπιστούν».
Στην πραγματικότητα όμως κάνουν κάτι διαφορετικό.
Παίρνουν αυτό που λες
και το μετατρέπουν σε κάτι πιο απλοϊκό, πιο ακραίο ή πιο γελοίο.
Δεν σου επιτίθενται.
Σε αλλοιώνουν.
Αναπαράγουν τη θέση σου όχι όπως την είπες,
αλλά όπως τους βολεύει να ακουστεί.
Και εκεί ξεκινά το πραγματικό παιχνίδι.
Η παγίδα της διαστρέβλωσης
Ο αναγνώστης δεν βλέπει πλέον εσένα.
Βλέπει μια καρικατούρα της άποψής σου.
Μια απλοποιημένη εκδοχή.
Μια υπερβολική εκδοχή.
Μια εκδοχή εύκολη να χτυπηθεί.
Και τότε εμφανίζονται τα troll.
Όχι για να επιτεθούν σε εσένα,
αλλά για να επιτεθούν σε αυτό που δημιουργήθηκε.
Κατεδαφίζουν την «υπεράσπισή» σου.
Και μαζί της, κατεδαφίζουν και εσένα.
Όταν δεν μπορούν να σε ρίξουν… σε παραμορφώνουν
Αυτός είναι ο πραγματικός στόχος.
Αν δεν μπορούν να αντικρούσουν αυτό που λες,
δεν θα το αντικρούσουν.
Θα το αλλάξουν.
Θα το απλοποιήσουν.
Θα το τραβήξουν στα άκρα.
Θα το κάνουν να φαίνεται αφελές, υπερβολικό ή γελοίο.
Και μετά θα το καταστρέψουν.
Όχι επειδή αυτό είπες.
Αλλά επειδή αυτό έδειξαν ότι είπες.
Από τη συζήτηση… στον όχλο
Σε αυτό το σημείο, ο διάλογος σταματά να είναι διάλογος.
Μια συζήτηση μετατρέπεται σε:
μαζική επίθεση
στοχοποίηση
χλευασμό
ψηφιακό «λιντσάρισμα»
Και τότε δεν έχει σημασία ποιος έχει δίκιο.
Σημασία έχει ποιος φωνάζει περισσότερο.
Η μεγαλύτερη παγίδα του διαδικτύου
Η μεγαλύτερη παγίδα είναι απλή.
Δεν ξέρεις με ποιον μιλάς.
Μπορεί να μιλάς με:
έναν άνθρωπο
έναν επαγγελματία επικοινωνίας
μια ομάδα πίσω από έναν λογαριασμό
ένα αυτοματοποιημένο σύστημα
ένα οργανωμένο δίκτυο
κάποιον που πληρώνεται για να γράφει
Και ενώ νομίζεις ότι κάνεις διάλογο με έναν πολίτη,
στην πραγματικότητα μπορεί να αλληλεπιδράς με έναν μηχανισμό.
Αυτό αλλάζει τα πάντα.
Το πραγματικό πρόβλημα
Το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχουν troll.
Υπήρχαν πάντα.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν:
το trolling γίνεται οργανωμένο
τα ψεύτικα προφίλ γίνονται εργαλείο
οι συζητήσεις χειραγωγούνται
η κοινή γνώμη κατασκευάζεται
ο δημόσιος διάλογος γίνεται τεχνητός
Τότε δεν μιλάμε για απλή κακή συμπεριφορά στο διαδίκτυο.
Μιλάμε για χειραγώγηση της κοινωνίας.
Το ερώτημα που μένει
Σήμερα δεν αρκεί να αναρωτιόμαστε αν αυτό που διαβάζουμε είναι αλήθεια.
Πρέπει να αναρωτιόμαστε και κάτι ακόμη:
Αυτός που μου απαντάει…
είναι άνθρωπος
ή ρόλος;