Στις περισσότερες περιπτώσεις, χωρίς καν να γνωρίζω για ποια συμπεριφορά μιλάτε, θα μπορούσα να σας απαντήσω αμέσως: ναι, είναι φυσιολογικό.
«Είναι φυσιολογικό που ο σκύλος μου γρυλίζει όταν πλησιάζω το φαγητό του;»
Ναι.
«Είναι φυσιολογικό που ο σκύλος μου είναι επιθετικός απέναντι σε άλλους σκύλους;»
Ναι.
«Είναι φυσιολογικό που δεν θέλει να τον χαϊδεύουν όλοι;»
Ναι.
Και αυτή η απάντηση δεν είναι φιλοσοφία ούτε μια προσπάθεια να δικαιολογήσω οποιαδήποτε συμπεριφορά. Είναι απλώς μια διαφορετική αφετηρία για να καταλάβουμε τι πραγματικά είναι ο σκύλος.
Το πρόβλημα είναι ότι σήμερα, για την πλειονότητα των ανθρώπων, η συμπεριφορά του σκύλου παρουσιάζεται ως δυσλειτουργία από τη στιγμή που δεν εξυπηρετεί τις δικές τους επιθυμίες. Αν δεν κάνει αυτό που περιμέναμε, αν δεν συμπεριφέρεται όπως τον είχαμε φανταστεί ή όπως τον είδαμε σε μια ταινία ή σε ένα βίντεο στα κοινωνικά δίκτυα, τότε βιαζόμαστε να μιλήσουμε για «πρόβλημα συμπεριφοράς».
Συμπεριφορικά, όμως, ο σκύλος μπορεί, μέσα σε κάποια φυσιολογικά πλαίσια, να εκφράσει σχεδόν οποιαδήποτε συμπεριφορά. Και μπορεί να το κάνει για τον ίδιο ακριβώς λόγο που το κάνεις κι εσύ. Γιατί έχει τη δική του αντίληψη για τον κόσμο.
Όπως εσύ θεωρείς κάποιες καταστάσεις επικίνδυνες και κάποιες άλλες όχι. Όπως υπάρχουν άνθρωποι που σου είναι συμπαθείς χωρίς να ξέρεις πάντα το γιατί, ενώ κάποιοι άλλοι σου δημιουργούν δυσφορία από την πρώτη στιγμή. Όπως σου αρέσουν κάποια φαγητά και κάποια άλλα όχι. Όπως μπορεί να μη θέλεις κάποιος να αγγίζει το πιάτο σου την ώρα που τρως.
Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο λειτουργεί και ο σκύλος.
Έχει τη δική του πραγματικότητα.
Το ότι αυτή η πραγματικότητα πολλές φορές δεν μας βολεύει είναι μια εντελώς διαφορετική συζήτηση. Είναι η συζήτηση από την οποία πραγματικά ξεκινά η εκπαίδευση σκύλων. Γιατί η εκπαίδευση δεν αφορά τη διόρθωση ενός οργανισμού που δεν λειτουργεί σωστά. Αφορά την προσπάθεια να βρεθεί ένας τρόπος συνύπαρξης ανάμεσα σε δύο διαφορετικά είδη, τα οποία πολλές φορές αντιλαμβάνονται τον ίδιο κόσμο με τελείως διαφορετικό τρόπο.
Οι περισσότεροι άνθρωποι, πριν ακόμη αποκτήσουν έναν σκύλο, έχουν ήδη ονειρευτεί τη ζωή μαζί του. Έχουν φανταστεί τις βόλτες στη θάλασσα, την επιστροφή από τη δουλειά και τον σκύλο να τους περιμένει πάντα χαρούμενος στην πόρτα, τις ήσυχες βραδιές στον καναπέ χαϊδεύοντάς τον, τους φίλους που θα εντυπωσιαστούν βλέποντας το καινούργιο κόλπο που έμαθε.
Όλα αυτά όμως δεν αφορούν τον σκύλο.
Αφορούν εμάς.
Είναι εικόνες που έχουμε δημιουργήσει για τη ζωή που θα θέλαμε να ζήσουμε μαζί του. Δεν είναι απαραίτητα η πραγματικότητα του ίδιου του ζώου.
Σε έναν κόσμο που πολλές φορές χρησιμοποιεί τις ίδιες του τις λέξεις με τόση ευκολία όση χειρίζεται και τη φύση, ίσως χρειάζεται πρώτα να μάθουμε να βλέπουμε αυτό που πραγματικά έχουμε απέναντί μας.
Και απέναντί μας μπορεί να βρίσκεται ένας σκύλος που, παρά το γεγονός ότι τον ταΐζουμε καθημερινά, προτιμά περισσότερο τον καλύτερό μας φίλο, ο οποίος δεν ασχολήθηκε ποτέ ιδιαίτερα μαζί του.
Μπορεί να βρίσκεται ένας σκύλος που δεν συμπαθεί όλους τους ανθρώπους.
Μπορεί να βρίσκεται ένας σκύλος που δεν θέλει να τον αγγίζουν άγνωστοι.
Μπορεί να βρίσκεται ένας σκύλος που κάποια στιγμή θα επιλέξει να υπερασπιστεί το φαγητό του, τον χώρο του ή ακόμη και τον ίδιο του τον εαυτό.
Όλα αυτά δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι κάτι έχει χαλάσει.
Σημαίνουν ότι έχουμε απέναντί μας έναν ζωντανό οργανισμό, με προσωπικότητα, εμπειρίες, ένστικτα και δικαίωμα να αντιδρά διαφορετικά από αυτό που εμείς είχαμε φανταστεί.
Όταν καταφέρεις να ξεκινήσεις μια σχέση χωρίς να την έχεις ήδη φορτώσει με οράματα και ιδανικά, τότε η σχέση αυτή είναι καθαρή. Όταν όμως απαιτείς από την αρχή να καταλήξει αναγκαστικά κάπου, είτε χρησιμοποιήσεις τον εύκολο είτε τον δύσκολο τρόπο, στην πραγματικότητα συνεχίζεις να εξαναγκάζεις τον άλλον να υπηρετήσει μια εικόνα που δημιούργησες εσύ.
Γι’ αυτό πιστεύω ότι η φράση «πρόβλημα συμπεριφοράς» χρειάζεται πολύ μεγαλύτερη προσοχή από αυτή που της δίνουμε σήμερα. Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν πρόκειται για μια προβληματική συμπεριφορά. Πρόκειται για μια συμπεριφορά που ο άνθρωπος δυσκολεύεται να αποδεχθεί ή να διαχειριστεί μέσα στον τρόπο ζωής που έχει επιλέξει.
Η διαφορά ανάμεσα στα δύο είναι τεράστια.
Υπάρχουν μάλιστα περιπτώσεις όπου αρκεί να αλλάξει το περιβάλλον στο οποίο ζει ένας σκύλος για να μετατραπεί αυτό που σήμερα χαρακτηρίζεται ως «πρόβλημα» σε ένα πολύτιμο πλεονέκτημα. Ένας σκύλος που μέσα σε ένα διαμέρισμα της Αθήνας δεν αφήνει κανέναν να πλησιάσει την πόρτα, μπορεί λίγα χιλιόμετρα πιο έξω, σε ένα απομονωμένο σπίτι ή σε μια κτηνοτροφική μονάδα, να είναι ακριβώς ο σκύλος που χρειάζεται κάποιος για να προστατεύει αποτελεσματικά τον χώρο του. Δεν άλλαξε ο σκύλος. Άλλαξε το περιβάλλον μέσα στο οποίο αξιολογούμε τη συμπεριφορά του.
Αν λοιπόν θέλουμε πραγματικά να συζητήσουμε για την εκπαίδευση και τη συμπεριφορά του σκύλου, ίσως πρέπει πρώτα να αλλάξουμε το λεξιλόγιό μας.
Και εδώ γεννιέται το μεγάλο ερώτημα.
Πιθανότατα αρκετοί, διαβάζοντας όλα τα παραπάνω, θα σκεφτούν ότι υποστηρίζω πως οι σκύλοι δεν πρέπει να εκπαιδεύονται.
Εδώ όμως βρίσκεται το πρώτο μεγάλο λάθος.
Το πρώτο πράγμα που οφείλει να κάνει ένας εκπαιδευτής δεν είναι να εκπαιδεύσει τον σκύλο. Είναι να βοηθήσει τον άνθρωπο να καταλάβει πραγματικά αυτό που βλέπει απέναντί του.
Όταν έχει απέναντί του έναν άνθρωπο που έχει πέσει από τα σύννεφα επειδή θεωρεί αυτονόητο ότι όποιος ταΐζεται πρέπει ταυτόχρονα να αγαπά εκείνον που τον ταΐζει, τότε η πρώτη παρέμβαση δεν αφορά τον σκύλο.
Αφορά τον άνθρωπο.
Αν κάποιος απευθύνεται σε έναν επαγγελματία επειδή πιστεύει ότι ο ρόλος του είναι να κάνει τον σκύλο να τον αγαπήσει ή να τον μετατρέψει στην εικόνα που ο ίδιος είχε πλάσει στο μυαλό του, τότε το πρώτο που χρειάζεται δεν είναι μια εκπαιδευτική τεχνική. Είναι να καταλάβει τι πραγματικά έχει απέναντί του.
Για να μπορέσεις να ακουμπήσεις εκπαιδευτικά αυτό που βλέπει ένας άνθρωπος στον σκύλο του, πρέπει πρώτα να τον βοηθήσεις να δει την πραγματική εικόνα. Όχι την εικόνα που δημιούργησαν οι ταινίες, οι διαφημίσεις, οι ιστορίες φίλων ή τα ατελείωτα βίντεο στα κοινωνικά δίκτυα. Ούτε την εικόνα του «σκύλου που ήταν άνθρωπος», που τόσο συχνά ακούγεται. Πρέπει να δει τον σκύλο ως σκύλο.
Όταν βεβαιωθείς ότι σέβεται αυτό που έχει απέναντί του περισσότερο απ’ όσο αγαπά την εικόνα που είχε δημιουργήσει γι’ αυτόν, τότε μπορεί πραγματικά να ξεκινήσει η εκπαίδευση. Και από εκείνη τη στιγμή, τις περισσότερες φορές, παύει να έχει τόση σημασία ακόμη και η συζήτηση γύρω από τη μεθοδολογία. Γιατί όταν κάποιος καταλάβει πραγματικά τι είναι ο σκύλος, τότε αρχίζει να καταλαβαίνει και γιατί ένας εκπαιδευτής μπορεί να επιλέγει διαφορετικό τρόπο προσέγγισης σε κάθε περίπτωση.
Εμπορικά, αυτή η στάση είναι σχεδόν αυτοκτονική. Τις περισσότερες φορές καλείσαι να συγκρουστείς με τον ίδιο τον άνθρωπο και όχι με τον σκύλο. Να του ζητήσεις να γκρεμίσει όλα όσα έχτισε μέσα στη φαντασία του πριν ακόμη γνωρίσει πραγματικά το ζώο που έχει απέναντί του.
Όμως η φαντασία δεν εξυπηρετεί κανέναν όταν έχει ήδη συμβεί ένα ατύχημα.
Και σχεδόν πάντα, μετά από ένα σοβαρό περιστατικό, ακούγεται η ίδια φράση.
«Δεν το είχε ξανακάνει.»
Αυτή η φράση, κατά τη γνώμη μου, προδίδει ολόκληρη τη φιλοσοφία με την οποία παρουσιάζεται σήμερα ο σκύλος. Έναν σκύλο προβλέψιμο, έναν σκύλο που υποτίθεται ότι θα επαναλαμβάνει για πάντα την ίδια συμπεριφορά, έναν σκύλο που λειτουργεί σαν μηχανή.
Μόνο που ο σκύλος δεν είναι μηχανή.
Οι μηχανές επαναλαμβάνουν ακριβώς την ίδια λειτουργία, ξανά και ξανά, μέχρι να χαλάσουν.
Ο σκύλος όμως είναι ένας ζωντανός οργανισμός.
Έχει το δικαίωμα, σε οποιαδήποτε στιγμή της ζωής του, να κάνει κάτι που δεν είχε κάνει ποτέ μέχρι χθες. Να αλλάξει. Να επηρεαστεί από μια εμπειρία. Να φοβηθεί. Να θυμώσει. Να αμυνθεί. Να επιλέξει διαφορετικά.
Αυτό σημαίνει ότι ζει.
Αυτό σημαίνει ότι εξελίσσεται.
Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι προγραμματισμένος να υπηρετεί τις δικές μας βεβαιότητες.
Γι’ αυτό θεωρώ ότι η πραγματική αποστολή της εκπαίδευσης δεν είναι να κατασκευάσει έναν σκύλο που δεν θα εκπλήξει ποτέ τον άνθρωπο. Είναι να βοηθήσει τον άνθρωπο να καταλάβει όσο καλύτερα γίνεται ποιον έχει απέναντί του, να μάθει να διαβάζει τη συμπεριφορά του, να προβλέπει τις καταστάσεις που μπορεί να οδηγήσουν σε σύγκρουση και να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις ώστε άνθρωπος και σκύλος να ζουν με ασφάλεια και αμοιβαίο σεβασμό.
Χρήσιμος δεν είναι εκείνος που λέει αυτά που θέλουν όλοι να ακούσουν.
Χρήσιμος είναι εκείνος που μπορεί να κοιμηθεί ήσυχος το βράδυ, γνωρίζοντας ότι έκανε ό,τι μπορούσε τόσο για την ασφάλεια των ανθρώπων όσο και για την ασφάλεια των σκύλων.