Υπάρχει μια λεπτή αλλά κρίσιμη διαφορά που έχουμε αρχίσει να χάνουμε.
Η διαφορά ανάμεσα στην κριτική και στην εχθρότητα.
Το να κρίνεις έναν άνθρωπο — ακόμα κι αν τον θεωρείς αντίπαλο — προϋποθέτει κάτι βασικό: να βλέπεις. Να βλέπεις πραγματικά. Να διαχωρίζεις. Να ξεχωρίζεις πότε κάνει λάθος και πότε κάνει κάτι σωστό. Αυτό είναι η κριτική. Είναι πράξη ευθύνης, όχι ένστικτο σύγκρουσης.
Αυτό που ζούμε όλο και πιο συχνά είναι κάτι άλλο.
Μια στάση που δεν ενδιαφέρεται για το τι συμβαίνει, αλλά για το ποιος το κάνει.
Το παράδειγμα είναι μπροστά μας.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης δηλώνει ότι στηρίζει την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ως θεσμό, ενώ ταυτόχρονα αφήνει αιχμές για τον τρόπο λειτουργίας της. Μια θέση που, αν τη δεις ψυχρά, μπορείς να την κρίνεις. Μπορείς να πεις ότι σωστά στηρίζεται ένας θεσμός και ταυτόχρονα να αναρωτηθείς αν τέτοιες αιχμές τον αποδυναμώνουν.
Αυτό είναι κριτική.
Αυτό που συμβαίνει όμως δεν είναι αυτό.
Ζούμε όλο και περισσότερο με τη λογική που λέει ο λαός:
«τα δικά μου δικά μου και τα δικά σου δικά μου».
Μεταφρασμένο στην πολιτική σκέψη σημαίνει κάτι πολύ απλό και πολύ επικίνδυνο:
ό,τι κι αν κάνει ο “άλλος”, έχει άδικο.
Αν κάνει λάθος, επιβεβαιώνεται η εικόνα που έχουμε ήδη χτίσει.
Αν κάνει κάτι σωστό, δεν του το αναγνωρίζουμε — “πιέστηκε”, “αναγκάστηκε”, “κάτι παίζεται από πίσω”.
Και κάπου εκεί, η πραγματικότητα παύει να έχει σημασία. Δεν αξιολογούμε πράξεις — επιβεβαιώνουμε προκαταλήψεις.
Με αυτόν τον τρόπο, η κριτική εξαφανίζεται.
Γιατί η κριτική, αν θέλουμε να τη λέμε έτσι, έχει έναν κανόνα που δεν διαπραγματεύεται:
αναγνωρίζει και τα δύο. Και το σωστό και το λάθος. Αλλιώς δεν είναι κριτική — είναι στάση.
Και η στάση αυτή δεν είναι ουδέτερη. Είναι εχθρική.
Δεν έχει στόχο να καταλάβει, δεν έχει στόχο να βελτιώσει, δεν έχει καν στόχο να αποκαλύψει. Έχει έναν μόνο στόχο: να κρατήσει ζωντανή την εικόνα που ήδη έχουμε χτίσει για τον άλλον, ό,τι κι αν κάνει.
Αυτό όμως είναι επικίνδυνο.
Όχι για τον “άλλον”. Για εμάς.
Γιατί όταν δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε το σωστό σε κάποιον που διαφωνούμε, τότε δεν κάνουμε κριτική. Έχουμε χάσει την ικανότητα της κρίσης.
Και όταν χαθεί αυτή η ικανότητα, δεν υπάρχει πια διάλογος. Δεν υπάρχει αξιολόγηση. Δεν υπάρχει εξέλιξη.
Υπάρχουν μόνο στρατόπεδα.
Η πραγματική κριτική είναι δύσκολη.
Σε βάζει απέναντι και από τον εαυτό σου. Σε αναγκάζει να πεις “εδώ έχεις άδικο” αλλά και “εδώ έχεις δίκιο”, ακόμα κι αν δεν σε βολεύει.
Η εύκολη επιλογή είναι η εχθρότητα.
Η δύσκολη είναι η αλήθεια.
Και ίσως τελικά το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι διαφωνούμε.
Είναι ότι έχουμε αρχίσει να πιστεύουμε πως δεν υπάρχει περίπτωση να έχει δίκιο ο άλλος — ό,τι κι αν κάνει.