Το 1995 ο Daniel Goleman κυκλοφόρησε το βιβλίο «Συναισθηματική Νοημοσύνη» και έφερε στο προσκήνιο μία ιδέα που τότε φαινόταν σχεδόν αιρετική: ότι ο άνθρωπος δεν καθορίζεται μόνο από το IQ του αλλά και από την ικανότητά του να αντιλαμβάνεται, να κατανοεί και να διαχειρίζεται τα συναισθήματα — τα δικά του και των άλλων.
Μέσα στο βιβλίο υπάρχει μία βαθύτερη παραδοχή που πολλοί δεν αντιλήφθηκαν πραγματικά όταν το διάβασαν. Η ενσυναίσθηση δεν παρουσιάζεται σαν μία αφηρημένη ηθική αρετή. Παρουσιάζεται σαν βασικός μηχανισμός επιβίωσης και ανθρώπινης λειτουργίας.
Ο άνθρωπος «διαβάζει» συνεχώς τους γύρω του.
Βλέμματα.
Κινήσεις.
Δισταγμούς.
Τόνο φωνής.
Πρόθεση.
Ακόμα και όταν περνά έναν δρόμο, δεν λειτουργεί σαν υπολογιστής που μετρά μόνο αποστάσεις και ταχύτητες. Προσπαθεί ασυναίσθητα να καταλάβει τον άλλον άνθρωπο. Αν τον είδε. Αν θα σταματήσει. Αν είναι αφηρημένος. Αν υπάρχει κίνδυνος.
Αυτό σημαίνει κάτι πολύ σημαντικό:
ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος για σύνδεση.
Κι όμως, ζούμε σε μία εποχή που λατρεύει την ψυχρή πληροφορία. Πιστεύουμε ότι όσο περισσότερα δεδομένα συγκεντρώνουμε τόσο πιο σωστές αποφάσεις θα παίρνουμε. Το πρόβλημα είναι ότι η γνώση είναι ανεξάντλητη και ταυτόχρονα πάντα ανεπαρκής.
Πάντα θα υπάρχει κάτι που δεν γνωρίζεις.
Μία πληροφορία που λείπει.
Μία συνέπεια που δεν υπολόγισες.
Ένας άνθρωπος που δεν κατάλαβες.
Τότε γεννιέται το πραγματικό ερώτημα:
Πώς μπορείς να πάρεις μία απόφαση και να είσαι 100% βέβαιος ότι είναι η σωστή; Ότι είναι αυτή που οφείλεις στον εαυτό σου και στους γύρω σου;
Η απάντηση ίσως βρίσκεται ακριβώς εκεί που ο σύγχρονος άνθρωπος προσπαθεί να αποκοπεί: στη συναισθηματική νοημοσύνη.
Τον τελευταίο καιρό βλέπω όλο και περισσότερο αυτό να συμβαίνει ακόμα και στον χώρο της εκπαίδευσης σκύλων. Προωθείται διαρκώς ένα μοντέλο όπου όλα πρέπει να αναλυθούν επιστημονικά. Τι σημαίνει κάθε κίνηση του σκύλου. Πώς λειτουργεί το νευροδιαβιβαστικό του πεδίο. Πώς αντιδρά ο εγκέφαλος. Πώς εκκρίνεται η κορτιζόλη. Πώς λειτουργεί η ντοπαμίνη.
Όλη αυτή η γνώση μπορεί να είναι χρήσιμη.
Μπορεί όμως και να γίνει παγίδα.
Γιατί αρχίζουμε να μετατρέπουμε μία ιστορία σχέσης σε μία ιστορία εργαστηρίου.
Οποιαδήποτε γνώση είναι άχρηστη αν δεν συνοδεύεται από το προφανές: το ένστικτο.
Όσα κι αν γνωρίζω, πώς μπορώ να σταθώ απέναντι σε έναν σκύλο αν δεν νιώθω βαθιά μέσα μου ποια είναι η πρόθεσή του; Πώς μπορώ να αντιδράσω γρήγορα αν μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου δεν ενεργοποιηθεί εκείνο το εσωτερικό συναίσθημα που με προειδοποιεί ότι κάτι αλλάζει;
Δεν προλαβαίνει πάντα να λειτουργήσει η ανάλυση.
Πρώτα λειτουργεί ο άνθρωπος.
Ακόμα και η αναγνώριση μιας εικόνας πολλές φορές περνά πρώτα μέσα από το συναίσθημα και μετά από τη λογική. Κάτι μέσα σου ενεργοποιείται πριν προλάβεις να το εξηγήσεις.
Αυτό δεν σημαίνει απόρριψη της γνώσης.
Σημαίνει ότι η γνώση χωρίς εσωτερική σύνδεση είναι μισή.
Σε πράγματα που έχουν να κάνουν με την ψυχολογία, τη συμπεριφορά, τη σχέση και τη ζωή, η γνώση από μόνη της δεν αρκεί. Αν δεν συνοδεύεται από ένστικτο, από ενσυναίσθηση, από βαθιά ανθρώπινη αντίληψη, τότε κινδυνεύει να γίνει ένας μηχανικός τρόπος ερμηνείας του κόσμου.
Η αποκοπή από το συναίσθημα δεν δημιουργεί απαραίτητα έναν πιο λογικό άνθρωπο. Πολύ συχνά δημιουργεί έναν άνθρωπο αποκομμένο από τον πραγματικό του εαυτό. Έναν άνθρωπο που αρχίζει να μετατρέπει τα πάντα σε ψυχρές εξηγήσεις και δικαιολογίες.
Η ιστορία είναι γεμάτη από «λογικές» αποφάσεις που κατέληξαν απάνθρωπες.
Πάντα υπήρχε μία εξήγηση.
Πάντα υπήρχε μία στρατηγική.
Πάντα υπήρχε μία δικαιολογία.
Η καθαρή λογική χωρίς ενσυναίσθηση μπορεί να δικαιολογήσει σχεδόν τα πάντα.
Αυτό ακριβώς είναι το επικίνδυνο σημείο της εποχής μας. Δεν χάνουμε τη γνώση. Χάνουμε την εσωτερική σύνδεση που λειτουργεί σαν φρένο απέναντι στην ίδια μας τη λογική.
Ο Goleman ουσιαστικά υπενθύμισε κάτι που ο άνθρωπος γνώριζε πολύ πριν εμφανιστούν οι σύγχρονες θεωρίες: ότι η νοημοσύνη χωρίς επίγνωση συναισθήματος μπορεί να παράγει ικανούς ανθρώπους, αλλά όχι απαραίτητα ανθρώπινους ανθρώπους.
Ίσως λοιπόν να μην υπάρχει ποτέ απόλυτα «σωστή» απόφαση.
Ίσως όμως υπάρχει μία τίμια απόφαση.
Εκείνη που δεν λαμβάνεται μόνο με υπολογισμό.
Αλλά και με επίγνωση του τι προκαλεί γύρω της.
Με την επίγνωση του ανθρώπου που θέλεις να παραμείνεις όταν όλα τελειώσουν.