Από τον «Κανένα» στο Δημοψήφισμα
Για αρκετά χρόνια υπήρχε μία απάντηση που εμφανιζόταν σταθερά στις δημοσκοπήσεις κάθε φορά που οι πολίτες καλούνταν να απαντήσουν ποιος θεωρούν ότι είναι ο καταλληλότερος για να κυβερνήσει τη χώρα. Η απάντηση αυτή δεν ήταν όνομα πολιτικού, δεν ήταν κάποιο κόμμα και δεν αντιστοιχούσε σε κάποιον από τους γνωστούς πρωταγωνιστές της πολιτικής ζωής. Ήταν ο «Κανένας».
Μέχρι πριν από λίγους μήνες ο «Κανένας» βρισκόταν συχνά στην πρώτη θέση ή πολύ κοντά σε αυτήν. Σήμερα η δημόσια συζήτηση περιστρέφεται σχεδόν αποκλειστικά γύρω από τα ποσοστά των κομμάτων, τις μετακινήσεις ψηφοφόρων και τα νέα πολιτικά σενάρια. Εκείνο όμως που μου προκάλεσε εντύπωση δεν ήταν ποιος ανεβαίνει ή ποιος πέφτει. Ήταν η εξαφάνιση από τη συζήτηση εκείνης της απάντησης που για χρόνια αποτελούσε ίσως το πιο ηχηρό πολιτικό μήνυμα των ίδιων των πολιτών.
Ίσως γιατί ο «Κανένας» δεν ήταν ποτέ πρόσωπο. Ήταν σύμπτωμα.
Για περισσότερα από πενήντα χρόνια οι Έλληνες ψήφισαν κυβερνήσεις διαφορετικών ιδεολογιών, διαφορετικών κομμάτων και διαφορετικών υποσχέσεων. Άκουσαν για αλλαγή, για επανίδρυση του κράτους, για εκσυγχρονισμό, για εθνική ανεξαρτησία, για κατάργηση μνημονίων, για καλύτερη καθημερινότητα και για ένα αποτελεσματικότερο κράτος. Ο καθένας έχει το δικαίωμα να κρίνει διαφορετικά τις κυβερνήσεις που πέρασαν και τα πρόσωπα που τις εκπροσώπησαν. Το ερώτημα όμως που φαίνεται να παραμένει αναπάντητο είναι άλλο: τι συμβαίνει όταν η απόσταση ανάμεσα στις προεκλογικές υποσχέσεις και στη μετεκλογική πραγματικότητα παύει να αποτελεί εξαίρεση και μετατρέπεται σε επαναλαμβανόμενο μοτίβο;
Κάπου εκεί αρχίζει να φθείρεται η εμπιστοσύνη. Και όταν η εμπιστοσύνη φθείρεται επί δεκαετίες, οι πολίτες παύουν να αμφισβητούν μόνο τα πρόσωπα και αρχίζουν να αμφισβητούν τον ίδιο τον τρόπο λειτουργίας του πολιτικού συστήματος.
Υπάρχει όμως και μία δεύτερη παράμετρος που αξίζει να παρατηρηθεί. Όλα τα πολιτικά κόμματα εκπροσωπούν ένα μέρος του ελληνικού λαού. Κανένα όμως δεν εκπροσωπεί το σύνολό του. Την ίδια στιγμή η αποχή αυξάνεται σχεδόν σε κάθε εκλογική αναμέτρηση και ολοένα περισσότεροι πολίτες επιλέγουν να μείνουν μακριά από τις κάλπες. Δεν είναι βέβαιο ότι πρόκειται για αδιαφορία. Σε πολλές περιπτώσεις μοιάζει περισσότερο με δυσπιστία.
Αν λοιπόν ένα σημαντικό τμήμα της κοινωνίας δηλώνει «Κανένας» και ένα άλλο σημαντικό τμήμα επιλέγει να απέχει, ίσως έχει έρθει η στιγμή να ανοίξει μία συζήτηση που δεν αφορά πρόσωπα, κόμματα ή κυβερνήσεις. Ίσως έχει έρθει η στιγμή να συζητήσουμε αν το σημερινό μοντέλο διακυβέρνησης εξακολουθεί να εκφράζει την κοινωνία όπως την εξέφραζε στο παρελθόν.
Χρειαζόμαστε περισσότερα δημοψηφίσματα; Χρειαζόμαστε ισχυρότερους μηχανισμούς ελέγχου της εξουσίας; Χρειαζόμαστε ουσιαστικότερη συμμετοχή των πολιτών στις αποφάσεις; Χρειάζεται μια νέα συνταγματική συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο κυβερνάται η χώρα;
Αυτά δεν είναι ερωτήματα υπέρ ή κατά κάποιας κυβέρνησης. Είναι ερωτήματα που αφορούν τη λειτουργία της ίδιας της Δημοκρατίας. Γιατί η πραγματική κρίση δεν ξεκινά όταν οι πολίτες διαφωνούν με μία κυβέρνηση. Ξεκινά όταν παύουν να πιστεύουν ότι το πολιτικό σύστημα μπορεί να τους εκπροσωπήσει.