Υπάρχει ένα ερώτημα που αποφεύγουμε να κοιτάξουμε κατάματα εδώ και χρόνια:
Ποιος ακριβώς αποφασίζει τι σημαίνει «φυσιολογικός άνθρωπος»;
Κάθε νέα έκδοση του DSM — του εγχειριδίου ψυχιατρικών διαγνώσεων — μοιάζει να διευρύνει όλο και περισσότερο τα όρια του παθολογικού. Και αυτό από μόνο του έχει ανοίξει μια τεράστια διεθνή συζήτηση, ακόμη και μέσα στην ίδια την επιστημονική κοινότητα.
Η ένταση γίνεται σύμπτωμα.
Η θλίψη γίνεται διαταραχή.
Η υπερδιέγερση γίνεται σύνδρομο.
Η εξάντληση γίνεται κατάθλιψη.
Η διαφορετικότητα αποκτά όλο και περισσότερες ταμπέλες.
Και κάπου εκεί αρχίζει το πραγματικό ερώτημα:
Πού τελειώνει η ανθρώπινη εμπειρία και πού αρχίζει η ασθένεια;
Υπάρχουν περιπτώσεις που αγγίζουν τα όρια του παράδοξου. Σωματικές ή νευρολογικές εκδηλώσεις αντιμετωπίζονται σαν αυτόνομες «διαταραχές», ενώ μπορεί να σχετίζονται με δεκάδες διαφορετικούς παράγοντες: άγχος, εξάντληση, τραύμα, νευρικό σύστημα, περιβάλλον, τρόπο ζωής ή κοινωνική πίεση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει αυτομάτως ότι κάποιος είναι ψυχικά ασθενής.
Και εδώ ξεκινά η μεγάλη σύγχυση της εποχής μας.
Η ψυχική υγεία έχει μετατραπεί σε ένα τεράστιο πεδίο όπου ψυχίατροι, ψυχολόγοι, coaches, «εναλλακτικοί θεραπευτές», βιομηχανίες συμπληρωμάτων και φαρμακευτικές εταιρείες λειτουργούν πολλές φορές χωρίς κοινή γλώσσα μεταξύ τους.
Ο ένας συχνά αγνοεί το πραγματικό πεδίο του άλλου.
Και μέσα σε όλο αυτό βρίσκεται ο άνθρωπος.
Ένας άνθρωπος που μπορεί να περάσει burnout και να χαρακτηριστεί καταθλιπτικός.
Ένας άνθρωπος με ΔΕΠΥ που παίρνει διάγνωση διπολικής διαταραχής.
Ένας άνθρωπος που αντιδρά φυσιολογικά σε αφύσικες συνθήκες ζωής και τελικά αντιμετωπίζεται σαν «πρόβλημα προς ρύθμιση».
Και ας ξεκαθαρίσουμε κάτι πολύ σοβαρό:
Κανείς λογικός άνθρωπος δεν ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχουν ψυχικές ασθένειες.
Υπάρχουν άνθρωποι που υποφέρουν πραγματικά.
Υπάρχουν βαριές καταστάσεις που διαλύουν ζωές, οικογένειες και προσωπικότητες.
Υπάρχουν άνθρωποι που σώθηκαν χάρη στην ψυχιατρική, στη φαρμακευτική παρέμβαση ή στη σωστή θεραπεία.
Το κρίσιμο ερώτημα όμως δεν είναι αν υπάρχει ψυχική ασθένεια.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς ακριβώς αξιολογείται.
Γιατί σε τεράστιο βαθμό η ψυχική υγεία εξακολουθεί να μην βασίζεται σε σαφείς οργανικούς δείκτες. Δεν υπάρχει αιματολογική εξέταση που να «μετρά» με ακρίβεια την κατάθλιψη. Δεν υπάρχει εξέταση που να ορίζει αντικειμενικά τον ανθρώπινο πόνο, την υπαρξιακή κατάρρευση ή την ψυχική εξάντληση.
Και έτσι πολύ συχνά όλα περνούν μέσα από το προσωπικό φίλτρο του εκάστοτε ειδικού.
Ακόμα κι αν πρόκειται για επιστήμονα, παραμένει άνθρωπος.
Με τις εμπειρίες του.
Με τις ιδεολογίες του.
Με τις φοβίες του.
Με τις βεβαιότητές του.
Με τον τρόπο που αντιλαμβάνεται τη ζωή και την «κανονικότητα».
Ένας άνθρωπος μπορεί να θεωρεί κάθε έντονη αντίδραση προβληματική.
Ένας άλλος μπορεί να πιστεύει απόλυτα ότι η επιστήμη του είναι αλάνθαστη.
Κάποιος τρίτος μπορεί να μην έχει ακούσει ποτέ πραγματικά τι σημαίνει νευροδιαφορετικότητα και πόσο διαφορετικά λειτουργούν μεταξύ τους οι ανθρώπινοι εγκέφαλοι.
Και τότε γεννιέται ένα τρομακτικό ερώτημα:
Πόσες ζωές καθορίζονται τελικά όχι από αντικειμενικά δεδομένα αλλά από την προσωπική ερμηνεία ενός άλλου ανθρώπου;
Γιατί ας μην κοροϊδευόμαστε.
Όταν ένα σκεύασμα στοχεύει να αλλάξει τη διάθεση, την ένταση, την παρόρμηση, την ενεργητικότητα ή την αντίδραση ενός ανθρώπου, τότε προφανώς επηρεάζει και τη συμπεριφορά του.
Δεν υπάρχει λόγος να κρυβόμαστε πίσω από λέξεις.
Και εδώ ανοίγει μια ακόμη μεγαλύτερη συζήτηση.
Ζούμε σε μια εποχή μαζικής κατανάλωσης ηρεμιστικών, αντικαταθλιπτικών και κάθε είδους ψυχοδραστικών ουσιών. Ειδικά στην Ελλάδα, η χρήση τέτοιων σκευασμάτων έχει αυξηθεί δραματικά τα τελευταία χρόνια.
Την ίδια στιγμή όμως βλέπουμε και κάτι άλλο:
Μια κοινωνία ολοένα και πιο εξαντλημένη.
Όλο και πιο παθητική.
Όλο και πιο αποκομμένη από την πραγματική παρέμβαση.
Μια κοινωνία που πολλές φορές εκτονώνεται αποκλειστικά μέσα από τα social media, θεωρώντας ότι ένα post ή ένα hashtag αποτελούν πράξη αντίστασης.
Και εδώ προκύπτει ένα ερώτημα που ίσως αξίζει να συζητηθεί σοβαρά και χωρίς υστερίες:
Μήπως κάποια στιγμή πρέπει να εξετάσουμε αν η συνεχής χημική «ρύθμιση» της ανθρώπινης συμπεριφοράς επηρεάζει συνολικά και τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιδρά, αντιστέκεται ή παραμένει αδρανής;
Δεν είναι απάντηση.
Είναι ερώτημα.
Και ίσως ήρθε η ώρα να τολμήσουμε να το θέσουμε.
ΠΗΓΕΣ
DSM-5-TR – Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, American Psychiatric Association
American Psychiatric Association – DSM Overview
psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm
World Health Organization (WHO) – Mental Health
who.int/health-topics/mental-health
National Institute of Mental Health (NIMH) – Mental Illness Statistics
nimh.nih.gov/health/statistics/mental-illness
PubMed – Misdiagnosis of ADHD and Bipolar Disorder
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28144830
PubMed – Burnout versus Depression
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33844176
National Library of Medicine – Biomarkers and Psychiatry Limitations
pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6475658
Cleveland Clinic – Restless Legs Syndrome Overview
my.clevelandclinic.org/health/diseases/9497-restless-legs-syndrome
OECD – Health at a Glance Europe (Psychotropic Medication Use)
oecd.org/health/health-at-a-glance-europe
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction – Benzodiazepines in Europe
emcdda.europa.eu/publications/mini-guides/benzodiazepines-health-social-responses_en
Harvard Medical School – What Causes Depression?
health.harvard.edu/mind-and-mood/what-causes-depression