Αρκεί να παρακολουθήσει κανείς μια γάτα που γέννησε στην αυλή του για να αρχίσει να καταλαβαίνει πόσο λίγα γνωρίζουμε πραγματικά για τη ζωή. Βλέπει τα μικρά της να αναζητούν αμέσως το γάλα, να αντιδρούν σε κινδύνους που δεν έχουν συναντήσει ποτέ, να ακολουθούν συμπεριφορές που κανείς δεν τους δίδαξε. Βλέπει τη μητέρα να γνωρίζει ακριβώς πότε να τα μεταφέρει, πότε να τα προστατεύσει, πότε να τα απομακρύνει από μια απειλή. Όσο κι αν προσπαθήσει να το εξηγήσει κανείς μέσα από βιβλία, γονίδια ή βιολογικούς μηχανισμούς, παραμένει ένα θεμελιώδες ερώτημα: πώς μεταφέρεται αυτή η γνώση από γενιά σε γενιά εδώ και εκατομμύρια χρόνια χωρίς να χρειάστηκε ποτέ να γραφτεί σε χαρτί;
Ο άνθρωπος μπορεί να αναλύσει το DNA, να αποκωδικοποιήσει γονιδιώματα και να γεμίσει βιβλιοθήκες με μελέτες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχει κατανοήσει το σύνολο του φαινομένου που παρατηρεί. Συχνά συγχέουμε την περιγραφή με την κατανόηση και τη γνώση με την κυριαρχία. Επειδή καταφέραμε να περιγράψουμε ορισμένους μηχανισμούς της φύσης, αρχίσαμε να πιστεύουμε ότι μπορούμε και να τους ελέγξουμε.
Εκεί βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο σφάλμα της εποχής μας. Όχι στην επιστήμη, ούτε στην τεχνολογία, ούτε στην έρευνα. Το σφάλμα βρίσκεται στην αίσθηση ότι ο άνθρωπος έχει πλέον υψωθεί πάνω από τους νόμους που τον δημιούργησαν. Ότι μπορεί να μετατρέψει τη ζωή σε διαχειρίσιμο σύστημα και τη φύση σε διοικητικό πρόβλημα που λύνεται με πίνακες, στατιστικές και αποφάσεις γραφείου.
Τα τελευταία χρόνια ακούμε όλο και συχνότερα για ελέγχους πληθυσμών, για διαχείριση ειδών, για παρεμβάσεις σε οικοσυστήματα. Ακούμε για αρκούδες που κατεβαίνουν από τα βουνά, για λύκους που εμφανίζονται ξανά σε περιοχές όπου είχαν χαθεί, για αλεπούδες, αγριογούρουνα και δεκάδες άλλα είδη που επιστρέφουν σε τόπους από τους οποίους είχαν εκτοπιστεί. Στα χρόνια που έρχονται θα δούμε ακόμη πιο εντυπωσιακά φαινόμενα. Θα δούμε μετακινήσεις πληθυσμών ζώων, αλλαγές σε οικοσυστήματα και εξελίξεις που θα εκπλήξουν πολλούς. Και ίσως τότε να μην αναρωτηθούμε από πού προήλθαν. Ίσως να αναρωτηθούμε αν ήταν πάντα εκεί και απλώς εμείς είχαμε αρχίσει να πιστεύουμε ότι μπορούσαμε να επιβάλουμε τη δική μας τάξη πάνω σε μια πραγματικότητα που λειτουργεί με πολύ βαθύτερους νόμους.
Η φύση δεν είναι μηχανή. Δεν είναι λογισμικό που αναβαθμίζεται ούτε διοικητικός οργανισμός που δέχεται εντολές. Είναι ένα σύστημα τόσο σύνθετο ώστε ακόμη και σήμερα ο άνθρωπος αγγίζει μόνο την επιφάνειά του. Όσο περισσότερα ανακαλύπτουμε, τόσο περισσότερο αποκαλύπτεται το μέγεθος όσων εξακολουθούμε να αγνοούμε.
Το Τσερνόμπιλ αποτελεί ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα. Οι άνθρωποι υπέφεραν, αρρώστησαν και πέθαναν. Ολόκληρες κοινότητες εγκαταλείφθηκαν. Η περιοχή σφραγίστηκε ως σύμβολο μιας από τις μεγαλύτερες τεχνολογικές καταστροφές της σύγχρονης ιστορίας. Κι όμως, η ζωή δεν εξαφανίστηκε. Με τον δικό της τρόπο επέστρεψε, προσαρμόστηκε και συνέχισε. Η φύση δεν αρνήθηκε το τραύμα, αλλά το απορρόφησε μέσα στον ατελείωτο κύκλο των διαδικασιών της. Η καταστροφή ήταν ανθρώπινη. Η συνέχεια ήταν φυσική.
Ίσως αυτό είναι το σημείο που δυσκολευόμαστε περισσότερο να αποδεχθούμε. Η φύση δεν βλέπει τον κόσμο όπως εμείς. Δεν έχει πολιτικές προτιμήσεις, δεν διαθέτει ιδεολογίες και δεν αναγνωρίζει προνόμια. Δεν ξεχωρίζει ποιος είναι σημαντικός και ποιος ασήμαντος. Δεν ενδιαφέρεται για τους τίτλους, τις θέσεις ή τα αξιώματά μας. Η φύση δεν βλέπει πρόσωπα. Βλέπει ένα είδος.
Γι’ αυτό και η ιδέα ότι μπορούμε να διαχειριστούμε τη ζωή στο σύνολό της ίσως αποτελεί τη μεγαλύτερη έκφραση αλαζονείας που γνώρισε ποτέ ο άνθρωπος. Χτίσαμε πόλεις, υψώσαμε ουρανοξύστες, κατασκευάσαμε δίκτυα που αγκαλιάζουν ολόκληρο τον πλανήτη και δημιουργήσαμε μηχανές που επεξεργάζονται πληροφορίες με ταχύτητες αδιανόητες για προηγούμενες γενιές. Και μέσα σε αυτή τη διαδρομή αρχίσαμε να πιστεύουμε ότι βρισκόμαστε στο κέντρο των πραγμάτων.
Ακόμη και η τεχνητή νοημοσύνη παρουσιάζεται συχνά σαν ένα βήμα προς ένα νέο συλλογικό ασυνείδητο. Ίσως όμως αυτό να μην είναι παρά άλλη μία αντανάκλαση του ίδιου ανθρώπινου καθρέφτη. Μια νέα προσπάθεια να συγκεντρωθεί, να οργανωθεί και τελικά να ελεγχθεί η γνώση. Όμως η γνώση δεν ταυτίζεται με τη σοφία και η πληροφορία δεν ταυτίζεται με την κατανόηση.
Υπάρχουν πράγματα που προϋπήρχαν των βιβλίων, των πανεπιστημίων και των εργαστηρίων. Υπάρχουν αλήθειες που δεν μεταφέρονται με λέξεις αλλά με την ίδια τη συνέχεια της ζωής. Και ίσως γι’ αυτό να χρειάζεται περισσότερη ταπεινότητα όταν κοιτάζουμε τον κόσμο γύρω μας.
Γιατί το σύμπαν δεν φοβάται τον θάνατο, την αρρώστια ή την εξαφάνιση. Αυτά είναι φαινόμενα που υπάρχουν μέσα στους ίδιους τους νόμους του. Ο φόβος ανήκει σε εμάς. Και όταν ένα είδος αρχίζει να πιστεύει ότι μπορεί να σταθεί πάνω από τους νόμους που το δημιούργησαν, τότε συνήθως δεν βρίσκεται στην κορυφή της σοφίας του, αλλά στο σημείο όπου χάνει την επίγνωση των ορίων του.
Ίσως λοιπόν το ζητούμενο να μην είναι να κατακτήσουμε τη φύση. Ίσως το ζητούμενο να είναι να τη σεβαστούμε αρκετά ώστε να καταλάβουμε ότι δεν θα την κατακτήσουμε ποτέ. Γιατί όσα εργαστήρια κι αν χτίσουμε, όσες θεωρίες κι αν διατυπώσουμε και όση τεχνολογία κι αν αναπτύξουμε, θα παραμένουμε πάντοτε μέσα στους νόμους της. Και οι νόμοι αυτοί υπήρχαν πολύ πριν από εμάς και πιθανότατα θα συνεχίσουν να υπάρχουν πολύ μετά από εμάς.