Υπάρχει μια φράση που αποδίδεται στον Άλμπερτ Αϊνστάιν και επανέρχεται κάθε φορά που η ανθρωπότητα πλησιάζει επικίνδυνα τα όριά της:
«Δεν ξέρω με ποια όπλα θα γίνει ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος, αλλά ο Τέταρτος θα γίνει με πέτρες.»
Είτε ειπώθηκε ακριβώς έτσι είτε όχι, η ουσία της παραμένει ανατριχιαστικά επίκαιρη. Γιατί δεν περιγράφει μόνο έναν πόλεμο. Περιγράφει το σημείο στο οποίο η ανθρώπινη αλαζονεία ξεπερνά την ανθρώπινη σοφία.
Σήμερα οι περισσότεροι παρακολουθούν τον κόσμο μέσα από ξεχωριστά παράθυρα. Άλλοι κοιτάζουν την Ουκρανία. Άλλοι τη Ρωσία. Άλλοι το Ισραήλ και το Ιράν. Άλλοι την Κίνα και την Ταϊβάν. Άλλοι το Αιγαίο και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.
Το πρόβλημα είναι ότι όταν κοιτάζεις μόνο ένα κομμάτι του παζλ, συχνά χάνεις την εικόνα.
Αυτό που εξελίσσεται μπροστά στα μάτια μας δεν είναι μια σειρά ανεξάρτητων κρίσεων. Είναι μια γενικευμένη αποσταθεροποίηση που διαπερνά ολόκληρο τον πλανήτη. Οικονομικά συστήματα, πολιτικά συστήματα, διεθνείς οργανισμοί, στρατιωτικές συμμαχίες και κοινωνίες δείχνουν ολοένα και περισσότερο σημάδια έντασης.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ένα περιστατικό που για πολλούς πέρασε σχεδόν απαρατήρητο ίσως αξίζει μεγαλύτερη προσοχή.
Στην εκπομπή Meet the Press του NBC, η δημοσιογράφος Kristen Welker ζήτησε από τον Ντόναλντ Τραμπ να τεκμηριώσει συγκεκριμένους ισχυρισμούς που είχε διατυπώσει για την εκλογική διαδικασία. Η συζήτηση γρήγορα μετατοπίστηκε από τα στοιχεία στην αντιπαράθεση. Αντί να συζητηθεί η ουσία των ερωτημάτων, το βάρος έπεσε στους δημοσιογράφους, στο δίκτυο και στα κίνητρα όσων διαφωνούν μαζί του.
Δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει κάτι τέτοιο στην πολιτική.
Το ανησυχητικό είναι κάτι βαθύτερο.
Ο άνθρωπος που βρισκόταν απέναντι από τη δημοσιογράφο δεν είναι ένας απλός πολίτης. Είναι ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών και επικεφαλής της ισχυρότερης στρατιωτικής δύναμης του πλανήτη.
Δεν αφορά λοιπόν μόνο τον Τραμπ.
Αφορά τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία επηρεάζει τον άνθρωπο.
Γιατί η ιστορία έχει δείξει ότι οι πιο επικίνδυνες αποφάσεις δεν λαμβάνονται απαραίτητα από κακούς ανθρώπους. Συχνά λαμβάνονται από ανθρώπους που έχουν πειστεί ότι είναι αδύνατο να κάνουν λάθος.
Εκεί ακριβώς αρχίζει η πραγματική απειλή.
Όταν η αμφιβολία εξαφανίζεται.
Όταν η αυτοκριτική θεωρείται αδυναμία.
Όταν κάθε αντίθετη άποψη αντιμετωπίζεται ως εχθρική.
Όταν η εξουσία μετατρέπεται σε βεβαιότητα.
Από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μέχρι το Βυζάντιο και από τις ευρωπαϊκές αποικιακές δυνάμεις μέχρι τα σύγχρονα κράτη, οι μεγαλύτερες καταρρεύσεις δεν προήλθαν επειδή οι ηγέτες δεν είχαν δύναμη. Προήλθαν επειδή κάποια στιγμή έπαψαν να αμφισβητούν τον εαυτό τους.
Η εποχή μας μοιάζει να κινείται προς αυτή την κατεύθυνση.
Ηγέτες, κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμοί, εταιρικοί κολοσσοί και γεωπολιτικά μπλοκ εμφανίζονται ολοένα και πιο βέβαιοι για τις αποφάσεις τους, την ώρα που ολόκληρος ο πλανήτης εισέρχεται σε περίοδο πρωτοφανούς αστάθειας.
Αν αυτή η τάση συνεχιστεί, η ανθρωπότητα δεν θα βρεθεί αντιμέτωπη με το λάθος ενός ανθρώπου.
Θα βρεθεί αντιμέτωπη με το λάθος πολλών ανθρώπων ταυτόχρονα.
Και αυτό είναι πολύ πιο επικίνδυνο.
Γιατί οι πύραυλοι, τα drones, τα υπερηχητικά όπλα και τα πυρηνικά οπλοστάσια δεν αποφασίζουν μόνα τους.
Πίσω από κάθε κουμπί υπάρχει ένας άνθρωπος.
Πίσω από κάθε διαταγή υπάρχει ένας χαρακτήρας.
Πίσω από κάθε απόφαση υπάρχει μια προσωπικότητα.
Αν κάτι πρέπει να μας προβληματίζει σήμερα, δεν είναι μόνο οι πόλεμοι που ήδη βλέπουμε.
Είναι το γεγονός ότι ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι εξουσίας δείχνουν να μην έχουν κανένα ερωτηματικό για τον εαυτό τους.
Και η ιστορία μάς διδάσκει κάτι πολύ απλό:
Οι μεγαλύτερες τραγωδίες δεν ξεκίνησαν από ανθρώπους που αμφέβαλλαν.
Ξεκίνησαν από ανθρώπους που ήταν απολύτως βέβαιοι ότι είχαν δίκιο.
Ίσως λοιπόν το πραγματικό ερώτημα της εποχής μας να μην είναι ποιος θα κερδίσει τον επόμενο πόλεμο.
Ίσως το πραγματικό ερώτημα να είναι αν υπάρχουν ακόμη αρκετοί άνθρωποι σε θέσεις εξουσίας που να μπορούν να κοιτάξουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη και να πουν:
«Κι αν κάνω λάθος;»