Για αιώνες οι πόλεμοι κρίνονταν από το ποιος διέθετε περισσότερους στρατιώτες, καλύτερα όπλα και ισχυρότερες οχυρώσεις. Η κατάκτηση ενός λαού περνούσε μέσα από την κατάκτηση του εδάφους του. Οι πόλεις πολιορκούνταν, τα σύνορα μετακινούνταν και οι αυτοκρατορίες μεγάλωναν ή κατέρρεαν πάνω σε χάρτες.
Σταδιακά εμφανίστηκε ένα δεύτερο επίπεδο σύγκρουσης. Οι ισχυρές χώρες αντιλήφθηκαν ότι δεν ήταν πάντα απαραίτητο να στείλουν στρατό για να λυγίσουν έναν αντίπαλο. Η οικονομία μετατράπηκε σε όπλο. Κυρώσεις, ενεργειακοί εκβιασμοί, αποκλεισμοί, τραπεζικά συστήματα και έλεγχος των αγορών μπορούσαν να προκαλέσουν ζημιές συγκρίσιμες με εκείνες ενός πολέμου. Έτσι γεννήθηκε μια νέα μορφή ισχύος, λιγότερο θεαματική αλλά συχνά εξίσου αποτελεσματική.
Οι δηλώσεις της Πολωνίας περί «γνωσιακού πολέμου» δείχνουν ότι ίσως βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ακόμη βήμα αυτής της εξέλιξης. Για πρώτη φορά κράτη μιλούν ανοιχτά για τη συνείδηση και την αντίληψη των πολιτών ως πεδίο σύγκρουσης. Δεν συζητούν απλώς για κατασκοπεία, κυβερνοεπιθέσεις ή παραπληροφόρηση. Συζητούν για την ίδια τη διαδικασία με την οποία οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα γύρω τους.
Αυτό είναι που κάνει το θέμα ιδιαίτερα σοβαρό. Η παραδοσιακή προπαγάνδα προσπαθούσε να πείσει κάποιον να πιστέψει ένα συγκεκριμένο αφήγημα. Ο γνωσιακός πόλεμος φαίνεται να στοχεύει βαθύτερα. Δεν αρκείται στο να επιβάλει μια άποψη. Επιχειρεί να αποδυναμώσει την ίδια την ικανότητα του ανθρώπου να ξεχωρίζει τι είναι αξιόπιστο και τι όχι.
Οι συνέπειες μιας τέτοιας εξέλιξης δεν είναι εύκολο να μετρηθούν. Μια κοινωνία μπορεί να επιβιώσει από μια οικονομική κρίση. Μπορεί να ανοικοδομήσει πόλεις που καταστράφηκαν από έναν πόλεμο. Πολύ δυσκολότερα όμως αποκαθίσταται η εμπιστοσύνη όταν έχει διαρραγεί. Όταν οι πολίτες παύουν να εμπιστεύονται τους θεσμούς, τα μέσα ενημέρωσης, την επιστήμη, τους ειδικούς ή ακόμη και τους ίδιους τους συμπολίτες τους, δημιουργείται ένα περιβάλλον μόνιμης αβεβαιότητας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον η κοινωνική συνοχή αρχίζει να φθείρεται αργά αλλά σταθερά.
Δεν είναι τυχαίο ότι τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια γενικευμένη δυσκολία συνεννόησης σχεδόν σε κάθε ζήτημα. Θέματα που παλαιότερα θα αποτελούσαν αντικείμενο συζήτησης μετατρέπονται εύκολα σε πεδία σύγκρουσης. Οι άνθρωποι χωρίζονται σε στρατόπεδα, όχι επειδή διαθέτουν περισσότερες πληροφορίες, αλλά επειδή συχνά εκτίθενται σε διαφορετικές πραγματικότητες. Ο καθένας ζει μέσα στη δική του ροή πληροφοριών, στους δικούς του αλγόριθμους και στα δικά του φίλτρα επιβεβαίωσης.
Σε αυτό το σημείο ο κίνδυνος παύει να αφορά μόνο την ασφάλεια ενός κράτους και αρχίζει να αφορά την ίδια τη λειτουργία της δημοκρατίας. Μια δημοκρατία προϋποθέτει ότι οι πολίτες, ακόμη και όταν διαφωνούν, μοιράζονται μια κοινή βάση πραγματικότητας. Όταν αυτή η βάση καταρρέει, η δημόσια συζήτηση μετατρέπεται σε ανταγωνισμό αφηγημάτων όπου κανείς δεν μπορεί να πείσει κανέναν και κανείς δεν εμπιστεύεται κανέναν.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η συζήτηση αυτή δεν αφορά αποκλειστικά τη Ρωσία ή την Πολωνία. Το πραγματικό ερώτημα είναι πολύ ευρύτερο. Από τη στιγμή που η ανθρώπινη αντίληψη αναγνωρίζεται ως στρατηγικός στόχος, κάθε κράτος, κάθε οργανισμός, κάθε κέντρο ισχύος αποκτά κίνητρο να επενδύσει σε εργαλεία επιρροής. Η τεχνητή νοημοσύνη, οι αλγόριθμοι, τα κοινωνικά δίκτυα και η μαζική συλλογή δεδομένων δημιουργούν δυνατότητες που καμία προηγούμενη γενιά δεν είχε γνωρίσει.
Ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη πρόκληση των επόμενων δεκαετιών να μην είναι η προστασία των συνόρων ούτε η προστασία των τραπεζών. Ίσως να είναι η προστασία της ανθρώπινης κρίσης. Διότι αν ο άνθρωπος χάσει την ικανότητα να αξιολογεί νηφάλια την πραγματικότητα, τότε όλα τα υπόλοιπα γίνονται ευάλωτα. Η οικονομία, η πολιτική, η κοινωνία και τελικά η ίδια η ελευθερία εξαρτώνται από την ύπαρξη πολιτών που μπορούν να σκέφτονται καθαρά.
Αν οι προηγούμενοι αιώνες ήταν η εποχή των στρατιωτικών πολέμων και ο 20ός αιώνας ανέδειξε τη δύναμη της οικονομίας, ίσως ο 21ος αιώνας να καταγραφεί ως η εποχή όπου ο άνθρωπος ανακάλυψε ότι το πιο πολύτιμο και ταυτόχρονα πιο ευάλωτο πεδίο μάχης είναι ο ίδιος ο νους του.
Πηγή: Anadolu Agency – Poland says Russia waging full-scale cognitive war as hybrid threat concerns grow.