Κάθε φορά που ένας Έλληνας επιστήμονας διακρίνεται στο εξωτερικό, κάθε φορά που ένα ελληνικό όνομα εμφανίζεται στις λίστες των κορυφαίων ερευνητών του κόσμου, η χώρα γεμίζει περηφάνια. Τα μέσα ενημέρωσης μιλούν για «ελληνικά μυαλά», οι πολιτικοί συγχαίρουν, οι πολίτες αισθάνονται δικαιωμένοι.
Και όμως, πίσω από κάθε τέτοια διάκριση κρύβεται μια ερώτηση που σπάνια τολμάμε να κάνουμε.
Γιατί οι περισσότεροι από αυτούς έπρεπε να φύγουν;
Δεν αναφέρομαι μόνο στους επιστήμονες. Το ίδιο συνέβη με καλλιτέχνες, μουσικούς, επιχειρηματίες, ερευνητές, ανθρώπους που δοκίμασαν να δημιουργήσουν κάτι μεγαλύτερο από τον στενό κύκλο που τους περιέβαλλε. Δεν έφυγαν επειδή μισούσαν την Ελλάδα. Έφυγαν επειδή κάποια στιγμή κατάλαβαν ότι το περιβάλλον που τους γέννησε αδυνατούσε να τους επιτρέψει να αναπτυχθούν.
Η ευφυία δεν ζητά προνόμια. Ζητά χώρο.
Ζητά ελευθερία να δοκιμάσει, να αποτύχει, να ξανασηκωθεί. Ζητά ανθρώπους που θα την κρίνουν από το αποτέλεσμα και όχι από το επώνυμο, την παρέα ή την κομματική ταυτότητα. Ζητά ένα περιβάλλον που δεν θα αντιμετωπίζει κάθε διαφορετική ιδέα ως απειλή.
Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ελληνική αντίφαση.
Η χώρα που γέννησε μερικά από τα σημαντικότερα πνεύματα της ανθρώπινης ιστορίας εξακολουθεί να παράγει εξαιρετικούς ανθρώπους. Αυτό δεν αμφισβητείται. Το αποδεικνύουν τα πανεπιστήμια του εξωτερικού, τα ερευνητικά κέντρα, οι επιχειρήσεις τεχνολογίας, τα νοσοκομεία, τα εργαστήρια και οι διεθνείς οργανισμοί που είναι γεμάτοι ελληνικά ονόματα.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι η Ελλάδα δεν παράγει ευφυία.
Το πρόβλημα είναι ότι πολύ συχνά δεν ξέρει τι να την κάνει.
Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο σχεδόν τραγικό. Ο άνθρωπος που θεωρείται υπερβολικός, δύσκολος ή ανεπιθύμητος εδώ, λίγα χρόνια αργότερα μπορεί να θεωρείται πολύτιμος κάπου αλλού. Οι ίδιες ιδέες που αντιμετωπίστηκαν με αδιαφορία μπορεί να βρουν υποστήριξη και χρηματοδότηση στο εξωτερικό. Οι ίδιες ικανότητες που πέρασαν απαρατήρητες μπορεί να αναγνωριστούν διεθνώς.
Και τότε αρχίζει το γνώριμο ελληνικό τελετουργικό.
Τον ανακαλύπτουμε ξανά.
Τον παρουσιάζουμε ως «δικό μας παιδί».
Τον χειροκροτούμε.
Τον βάζουμε στα πρωτοσέλιδα.
Μόνο που η αλήθεια είναι πιο άβολη.
Αν ήταν πραγματικά δικό μας παιδί, ίσως να μην είχε χρειαστεί να φύγει.
Η ιστορία των Ελλήνων που διαπρέπουν στο εξωτερικό δεν είναι μόνο ιστορία επιτυχίας. Είναι και μια ιστορία απώλειας. Είναι η απόδειξη ότι η χώρα εξακολουθεί να γεννά ανθρώπους με εξαιρετικές δυνατότητες, αλλά πολύ συχνά αδυνατεί να τους προσφέρει το περιβάλλον που χρειάζονται για να ανθίσουν.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο σκληρή διαπίστωση από όλες.
Η ευφυία δεν πεθαίνει επειδή δεν υπάρχει.
Πεθαίνει όταν το ίδιο το περιβάλλον που τη γέννησε παύει να μπορεί να την αντέξει.