Όταν ένας άνθρωπος αναζητά λύση για τη συμπεριφορά του σκύλου του, συνήθως χρησιμοποιεί εκφράσεις όπως «ο σκύλος μου είναι επιθετικός», «γαβγίζει ασταμάτητα», «καταστρέφει το σπίτι» ή «δεν υπακούει». Στην πραγματικότητα όμως, πριν αναζητήσουμε τη λύση, οφείλουμε να απαντήσουμε σε ένα πολύ πιο σημαντικό ερώτημα: τι είναι πραγματικά ένα πρόβλημα συμπεριφοράς;
Η απάντηση ίσως εκπλήξει αρκετούς. Οι περισσότερες συμπεριφορές που χαρακτηρίζουμε ως προβληματικές δεν είναι παθολογικές. Είναι φυσικές συμπεριφορές ενός ζώου που εξελίχθηκε επί χιλιάδες χρόνια για να επιβιώνει και οι οποίες έρχονται σε σύγκρουση με τον τρόπο ζωής που του επιβάλλει ο σύγχρονος άνθρωπος.
Η επιθετικότητα αποτελεί έναν μηχανισμό επιβίωσης. Το γάβγισμα είναι τρόπος επικοινωνίας. Το μαρκάρισμα είναι φυσική συμπεριφορά πολλών σκύλων. Η δυσκολία να παραμένει μόνος για πολλές ώρες συνδέεται με το γεγονός ότι ο σκύλος είναι κοινωνικό είδος, εξελιγμένο να ζει και να συνεργάζεται με την ομάδα του. Από τη στιγμή λοιπόν που απομονώνουμε αυτές τις συμπεριφορές από το φυσικό τους πλαίσιο και τις εξετάζουμε αποκλειστικά μέσα στους κανόνες της ανθρώπινης κοινωνίας, είναι αναμενόμενο να τις χαρακτηρίσουμε ως προβλήματα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε συμπεριφορά είναι αποδεκτή ή ότι δεν χρειάζεται παρέμβαση. Σημαίνει όμως ότι, πριν επιχειρήσουμε να διορθώσουμε έναν σκύλο, οφείλουμε να κατανοήσουμε γιατί συμπεριφέρεται με αυτόν τον τρόπο.
Η σύγχρονη επιστήμη της συμπεριφοράς συμφωνεί ότι η πλειονότητα των προβλημάτων προκύπτει από την αλληλεπίδραση της γενετικής προδιάθεσης, του περιβάλλοντος, της μάθησης, της υγείας και των εμπειριών του ζώου. Με άλλα λόγια, πίσω από μια συμπεριφορά υπάρχει σχεδόν πάντα μια αιτία και όχι ένας «κακός χαρακτήρας».
Υπάρχουν βέβαια και περιπτώσεις που ξεφεύγουν από τα όρια της φυσιολογικής συμπεριφοράς. Σοβαρές φοβίες, αυτοτραυματισμοί, ξαφνική επιθετικότητα χωρίς εμφανές ερέθισμα ή έντονες ψυχαναγκαστικές συμπεριφορές μπορεί να σχετίζονται με νευρολογικά ή παθολογικά αίτια και απαιτούν συνεργασία με κτηνίατρο και, όπου χρειάζεται, εξειδικευμένο κτηνίατρο συμπεριφοράς.
Για τη μεγάλη πλειονότητα όμως των σκύλων, η συμπεριφορά δεν αποτελεί το πραγματικό πρόβλημα. Είναι το σύμπτωμα ενός προβλήματος.
Η συμπεριφορά είναι αποτέλεσμα της ζωής που ζει ο σκύλος
Υπάρχει ένας κανόνας που δύσκολα διαψεύδεται: κάθε δράση προκαλεί μια αντίδραση.
Όταν ένας σκύλος μεγαλώνει σε συνθήκες που του επιτρέπουν να εκφράζει τις φυσικές του ανάγκες, να κινείται, να εξερευνά, να αλληλεπιδρά και να χρησιμοποιεί τις έμφυτες ικανότητές του, οι πιθανότητες να αναπτύξει σοβαρά προβλήματα συμπεριφοράς μειώνονται σημαντικά.
Το αντίθετο συμβαίνει όταν η καθημερινότητά του βρίσκεται σε συνεχή σύγκρουση με τη βιολογία του.
Τι συμβαίνει όταν ένας σκύλος που δημιουργήθηκε για να διανύει μεγάλες αποστάσεις περνά σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του μέσα σε ένα διαμέρισμα;
Τι συμβαίνει όταν ένας ιδιαίτερα δραστήριος σκύλος δεν έχει ποτέ την ευκαιρία να εκτονώσει την ενέργειά του;
Τι συμβαίνει όταν η μοναδική επαφή του με τον έξω κόσμο είναι όσα παρακολουθεί από ένα μπαλκόνι;
Τι συμβαίνει όταν ακούει ανθρώπους, άλλους σκύλους ή θορύβους έξω από το σπίτι, προετοιμάζεται ενστικτωδώς να αξιολογήσει την κατάσταση, αλλά δεν του επιτρέπεται ποτέ να ολοκληρώσει αυτή τη φυσική διαδικασία;
Τι συμβαίνει όταν δεν μπορεί να απομακρυνθεί από μια κατάσταση που τον πιέζει, όταν αναγκάζεται να ανέχεται συνεχώς ανθρώπινες συμπεριφορές που τον κάνουν να αισθάνεται άβολα ή όταν καλείται να είναι φιλικός με όλους, ανεξάρτητα από το πώς ο ίδιος αντιλαμβάνεται την κατάσταση;
Καμία από αυτές τις συνθήκες δεν είναι αφύσικη για τον άνθρωπο της σύγχρονης κοινωνίας. Για έναν σκύλο όμως μπορεί να αποτελούν συνεχή πηγή στρες.
Εάν αφαιρέσουμε από ένα ζώο τη δυνατότητα να εκφράσει σημαντικό μέρος της φυσικής του συμπεριφοράς, κάποια στιγμή η πίεση θα εκδηλωθεί. Άλλοτε ως υπερβολικό γάβγισμα, άλλοτε ως καταστροφές μέσα στο σπίτι, άλλοτε ως φόβος, άλλοτε ως επιθετικότητα και άλλοτε ως μια γενικότερη αδυναμία να διαχειριστεί την καθημερινότητά του.
Ας κάνουμε έναν παραλληλισμό με τον ίδιο τον άνθρωπο.
Αν κάποιος ζούσε μόνιμα περιορισμένος σε έναν χώρο, χωρίς ουσιαστική δημιουργία, χωρίς επιλογές, χωρίς κοινωνική αλληλεπίδραση και χωρίς τη δυνατότητα να εκφράσει σημαντικές πλευρές της προσωπικότητάς του, δύσκολα θα παρέμενε ψυχολογικά ισορροπημένος.
Ο άνθρωπος διαθέτει την ικανότητα της λογικής, μπορεί να εξηγήσει στον εαυτό του γιατί στερείται κάτι και να δώσει νόημα στις δυσκολίες του. Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και σε αυτές τις συνθήκες εμφανίζονται συχνά άγχος, κατάθλιψη, νευρώσεις ή εκρήξεις θυμού.
Ο σκύλος δεν διαθέτει αυτόν τον μηχανισμό λογικής ερμηνείας. Αντιδρά κυρίως μέσα από το ένστικτο και τη μάθηση. Για τον λόγο αυτό, όταν η καθημερινότητά του συγκρούεται διαρκώς με τις βιολογικές και συναισθηματικές του ανάγκες, η συμπεριφορά του είναι πολλές φορές ο μόνος τρόπος να δείξει ότι κάτι δεν λειτουργεί σωστά.
Η διόρθωση της συμπεριφοράς ενός σκύλου, επομένως, δεν ξεκινά από την καταστολή του συμπτώματος. Ξεκινά από την αναζήτηση της πραγματικής αιτίας που το δημιούργησε.