Στο πρώτο μέρος είδαμε πώς η σύγκρουση γύρω από την κυριαρχία, την επιθετικότητα και την ιεραρχία στηρίζεται πολλές φορές στην επιλεκτική χρήση των δεδομένων και στην επιλογή διαφορετικών λέξεων για την περιγραφή παρόμοιων καταστάσεων.
Είδαμε επίσης ότι η παρατήρηση μιας ήδη διαμορφωμένης αγέλης δεν μπορεί να μας δείξει ολόκληρη τη διαδικασία μέσα από την οποία αυτή δημιουργήθηκε. Η απουσία συνεχών συγκρούσεων δεν αποδεικνύει την απουσία ιεραρχίας. Μπορεί, αντίθετα, να αποτελεί το αποτέλεσμα μιας ιεραρχίας που έχει ήδη διαμορφωθεί και δεν χρειάζεται πλέον να επιβεβαιώνεται μέσα από συνεχείς συγκρούσεις.
Το ίδιο παιχνίδι με τις λέξεις μεταφέρεται και στο πεδίο της εκπαίδευσης.
Εκπαίδευση και Κυριαρχία
Ένα ακόμα από τα επιχειρήματα αυτών που αμφισβητούν τη θεωρία της κυριαρχίας είναι το γεγονός ότι σε αυτήν βασίστηκε η ιδέα ότι, για να σε υπακούει ο σκύλος σου, θα πρέπει να περάσει από μεθόδους πίεσης που θα τον οδηγήσουν στο να αποδεχτεί ότι ο αρχηγός είσαι εσύ.
Τώρα, το πώς η λανθασμένη εφαρμογή μιας θεωρίας ανατρέπει την ίδια τη θεωρία δεν το καταλαβαίνω, αλλά ας προχωρήσουμε.
Η ύπαρξη ιεραρχικών σχέσεων ανάμεσα στα μέλη μιας ομάδας δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος πρέπει να χτυπήσει, να τρομοκρατήσει ή να εξουθενώσει ψυχολογικά τον σκύλο, για να του αποδείξει ότι είναι ισχυρότερος. Αυτή είναι μια ανθρώπινη επιλογή εφαρμογής και όχι αναγκαστικό αποτέλεσμα της αποδοχής ότι μέσα στις ομάδες δημιουργούνται διαφορετικές θέσεις και διαφορετικές δυναμικές.
Η κακή χρήση μιας θεωρίας δεν αποτελεί απόδειξη ότι η θεωρία δεν περιγράφει κανένα πραγματικό φαινόμενο.
Αντίθετα, η αποδοχή της άλλης πλευράς οδηγεί στη μέθοδο της θετικής ενίσχυσης – υποκίνησης, αφού δεν ισχύει η ιδέα του αρχηγού και της επικράτησής του. Σε αυτή τη μέθοδο υποστηρίζεται ότι δεν περιλαμβάνονται κομμάτια πίεσης προς τον σκύλο, αφού στηρίζεται στην ιδέα της ανταμοιβής, συνήθως με τροφή, όταν ο σκύλος έχει τη διάθεση να συνεργάζεται.
Εδώ υπάρχει άλλο ένα παιχνίδι με τις λέξεις.
Ο φερόμενος ως αρχηγός μιας αγέλης, όπως περιγράψαμε στο πρώτο μέρος, έχει ως βασικότερη δυνατότητα την κυριαρχία του πάνω στους πόρους. Στην περίπτωση του ανθρώπου και του σκύλου, ο άνθρωπος είναι αυτός που αποφασίζει πότε θα εμφανιστεί η τροφή, σε ποια ποσότητα θα δοθεί, με ποιες προϋποθέσεις και ποια συμπεριφορά του σκύλου θα οδηγήσει στην απόκτησή της.
Η λέξη «κυριαρχία» μπορεί να αφαιρείται από την περιγραφή. Ο έλεγχος του πόρου, όμως, παραμένει.
Ο δεύτερος ισχυρισμός λοιπόν δείχνει ηθελημένα να αγνοεί:
α) Ότι ο άνθρωπος είναι κυρίαρχος στους πόρους, αφού αυτός ταΐζει τον σκύλο.
β) Ότι το να δώσεις ή όχι τροφή σε έναν σκύλο, που αντίστοιχα συνεργάζεται ή δεν συνεργάζεται μαζί σου, αποτελεί σαφέστατα μέσο ψυχολογικής πίεσης και πολλές φορές ενεργοποιεί ακριβώς τους ίδιους μηχανισμούς δράσης που κινητοποιούνται κατά τη διάρκεια της αναζήτησης της τροφής ή ακόμα και μιας σύγκρουσης για την απόκτησή της.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ανταμοιβή με τροφή είναι ίδια με τη σωματική βία ούτε ότι όλες οι μορφές πίεσης έχουν την ίδια ένταση ή τις ίδιες συνέπειες.
Σημαίνει όμως ότι δεν μπορείς να παρουσιάζεις μια μέθοδο ως απαλλαγμένη από κάθε μορφή πίεσης, όταν η λειτουργία της στηρίζεται στο ότι ο ένας ελέγχει κάτι που ο άλλος επιθυμεί και αποφασίζει εάν και πότε θα του το παραχωρήσει.
Η πίεση δεν εξαφανίζεται επειδή αλλάξαμε τη λέξη με την οποία την περιγράφουμε.
Η ανισότητα της σχέσης ανθρώπου και σκύλου
Η σχέση ανθρώπου και σκύλου δεν δημιουργείται μέσα σε συνθήκες ισότητας.
Ο άνθρωπος ελέγχει την τροφή, τον χώρο, την κίνηση, την έξοδο, την κοινωνική επαφή, την πρόσβαση σε άλλους σκύλους, ακόμα και τον χρόνο κατά τον οποίο ο σκύλος μπορεί να εκπληρώσει βασικές βιολογικές του ανάγκες.
Ο σκύλος δεν επιλέγει πότε θα βγει από το σπίτι, προς ποια κατεύθυνση θα κινηθεί, πότε θα φάει, πού θα κοιμηθεί ή ποια συμπεριφορά του θα θεωρηθεί αποδεκτή.
Η διαφορά δυναμικής είναι δεδομένη.
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι εάν ο άνθρωπος έχει εξουσία πάνω στη ζωή του σκύλου. Την έχει.
Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς χρησιμοποιεί αυτή την εξουσία, με ποιο μέτρο, με ποιον σκοπό και με ποια κατανόηση απέναντι στο πλάσμα που εξαρτάται από αυτόν.
Μπορούμε να ονομάσουμε τη σχέση συνεργασία, επικοινωνία, καθοδήγηση ή θετική εκπαίδευση. Οι λέξεις όμως δεν αλλάζουν το γεγονός ότι ο ένας από τους δύο αποφασίζει σχεδόν για τα πάντα.
Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό. Είναι όμως κάτι που πρέπει να αναγνωρίζεται, διότι μόνο τότε μπορεί να χρησιμοποιηθεί με υπευθυνότητα.
Η ανταμοιβή ως υποκίνηση
Η τροφή είναι ένα από τα ισχυρότερα μέσα υποκίνησης ενός ζώου. Η χρήση της στην εκπαίδευση μπορεί να κάνει τη διαδικασία πιο εύκολη, πιο κατανοητή και λιγότερο συγκρουσιακή.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε χρήση της τροφής δημιουργεί πραγματική συνεργασία.
Ο σκύλος μπορεί να ακολουθεί μια εντολή επειδή κατανοεί τη λειτουργία της μέσα στη σχέση του με τον άνθρωπο. Μπορεί όμως να την ακολουθεί απλώς επειδή περιμένει την ανταμοιβή.
Στη δεύτερη περίπτωση, αυτό που έχει δημιουργηθεί δεν είναι απαραίτητα επικοινωνία. Μπορεί να είναι μια συναλλαγή.
Η συναλλαγή δεν είναι από μόνη της αρνητική. Δεν πρέπει όμως να βαφτίζεται αυτόματα σχέση, κατανόηση ή ελεύθερη συνεργασία.
Όταν ο σκύλος εκτελεί μόνο όσο βλέπει ή περιμένει την τροφή, το ερώτημα δεν είναι εάν «έμαθε». Το ερώτημα είναι τι ακριβώς έμαθε.
Έμαθε να κατανοεί τον άνθρωπο ή έμαθε να ακολουθεί τον μηχανισμό που οδηγεί στον πόρο;
Η πίεση δεν έχει μία μόνο μορφή
Η πίεση δεν είναι μόνο σωματική.
Μπορεί να είναι ψυχολογική, περιβαλλοντική, κοινωνική ή να προκύπτει από τον έλεγχο της πρόσβασης σε έναν πόρο.
Ένας σκύλος μπορεί να πιεστεί από ένα τράβηγμα στο λουρί. Μπορεί όμως να πιεστεί και από την παρατεταμένη αναμονή για κάτι που χρειάζεται ή επιθυμεί έντονα.
Η μία μορφή πίεσης μπορεί να είναι περισσότερο βίαιη, επικίνδυνη ή ακατάλληλη από την άλλη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η δεύτερη παύει να είναι πίεση.
Η πραγματική συζήτηση επομένως δεν πρέπει να γίνεται ανάμεσα σε μια μέθοδο που δήθεν χρησιμοποιεί πίεση και σε μια άλλη που δήθεν δεν χρησιμοποιεί καμία.
Η συζήτηση πρέπει να αφορά το είδος της πίεσης, την έντασή της, τη διάρκειά της, τον λόγο για τον οποίο χρησιμοποιείται και κυρίως το εάν ο σκύλος μπορεί να κατανοήσει τι του ζητείται.
Το να αλλάζουμε τις λέξεις για να παρουσιάσουμε τη δική μας μέθοδο ως απόλυτα ηθική και την άλλη ως απόλυτα βίαιη δεν βοηθά τον σκύλο. Βοηθά μόνο τη δημιουργία σχολών, στρατοπέδων και εμπορικών ταυτοτήτων.
Εν κατακλείδι…
Το θέμα της εκπαίδευσης ενός σκύλου δεν μπορεί να είναι πλατφόρμα επίδειξης γνώσεων σε βάρος ενός πλάσματος που αγνοεί όλα όσα λέγονται και γίνονται για λογαριασμό του.
Επίσης, θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι όλες οι γνώσεις που προέρχονται από κάποιο βιβλίο ή μια έρευνα δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την καθημερινή αληθινή παρατήρηση.
Η γνώση, όπως και η ζωή, είναι συνεχώς μεταβαλλόμενη.
Ο σκύλος σήμερα είναι ένα ταχύτατα εξελισσόμενο συμπεριφοριστικά πλάσμα, με ταχύτητα που προσομοιάζει με αυτήν του ανθρώπου.
Πρακτικά, εάν κάποιος μπορούσε να παρακολουθήσει τη συμπεριφορά μιας αγέλης, για παράδειγμα Γερμανικών Ποιμενικών, πριν από σαράντα χρόνια και έκανε ένα αντίστοιχο πείραμα σήμερα, θα έβλεπε σημαντικές διαφοροποιήσεις.
Οι διαφοροποιήσεις αυτές δεν αφορούν μόνο τον ίδιο τον σκύλο, αλλά και το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει, τις επιλογές της εκτροφής, τις απαιτήσεις του ανθρώπου και τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύεται κάθε συμπεριφορά.
Ο σκύλος, όπως και ο άνθρωπος, αλλάζει μέρα με τη μέρα συμπεριφοριστικά.
Αυτό που χτες θεωρούνταν φυσικό, σήμερα θεωρείται πρόβλημα συμπεριφοράς και αυτό που σήμερα θεωρείται θετικό, αύριο μπορεί να θεωρείται εγκληματικό.
Αυτό είναι το παιχνίδι της εξέλιξης και, για να το παρακολουθήσουμε, θα πρέπει να το κατανοήσουμε.
Αλλιώς, απλά θα συνεχίσουμε να παίζουμε με τις λέξεις.
…συνεχίζεται…
Χρήστος Κούτσης
Εκπαιδευτής Σκύλων
ΑΡΧΕΙΟ DOGS MIND
Πρώτη δημοσίευση στο dogsmind.gr, 2015.
Πρωτότυπο κείμενο και πνευματική ιδιοκτησία © Χρήστος Κούτσης.
Η παρούσα αποτελεί την επίσημη έκδοση του κειμένου στο christoskoutsis.com